Het grote verschil tussen het boeddhisme en de levensbeschouwingen die we hier in het Westen kennen, inclusief het vrijzinnig atheïsme, zit niet in de antwoorden die gegeven worden, maar in de vragen die gesteld worden: westerse filosofieën en religies gaan over ‘wat is?’ en ‘wat moet?’. Het boeddhisme gaat over de vraag ‘wat helpt?’

Waarom reciteren we in ons toevluchtritueel de oorspronkelijke Pancasila niet? Dat is de vraag die mij gesteld werd. Wel, er is niets mis met de Pancasila. Het enige probleem is de vertaling ervan.

Het is een vraag die ik mij vaak gesteld heb. Er zijn momenten geweest waar ik dacht, zelfs hoopte, dat mindfulness een traditie op zich zou worden.

Een vraag die ik lang heb laten sudderen is: hoe moeten we het toevlucht nemen concreet vorm geven in onze traditie? Bij het denken hierover kwamen er een aantal keuzes bovendrijven.

Vanuit mijn contact met zen, ben ik gaan beseffen hoezeer onze ethiek een moeten-ethiek is. Ethiek gaat over wat moet en wat niet mag. Het lijkt te vanzelfsprekend voor woorden. Het vindt zijn oorsprong in het monotheïsme, het is de wet van God. Merkwaardig genoeg hebben de atheïsten God uit het plaatje verwijderd, maar het moeten behouden.

Het wordt hoe langer hoe duidelijker: ons geweten is een hinderpaal. Zelfs een minister zei het op televisie: ‘We laten ons niet langer leiden door een moreel kompas maar door de realiteit’.

Ik weet het. Het is bon ton geworden om laatdunkend te doen over menselijkheid en goedheid. Woorden als deugdpronk, gutmensch, woke .. worden gehanteerd om iemand die opkomt voor menselijkheid, meteen de mond te snoeren. ‘Durf jij daar nog over te spreken?’ vroeg iemand mij naar aanleiding van mijn nieuwste boek.

In een drukke winkelstraat, tijdens de koopjes, loopt een dronken man midden op de rijweg, en zingt uit volle borst: ’We all live in a yellow submarine’. Auto’s toeteren, mensen beginnen tegen hem te schreeuwen. Iemand roept of hij ooit van verkeersregels heeft gehoord. Het maakt duidelijk geen indruk op hem. Dan loopt iemand naar de man toe, geeft hem een arm en terwijl ze samen uit volle borst ‘We all live in a yellow submarine’ zingen, lopen ze arm in arm naar het voetpad.

Als we het boeddhistische model van twee waarheden, of twee werkelijkheden, willen begrijpen moeten we ons idee van bestaan loslaten. Oosterse teksten maken niet dat strikte onderscheid tussen een subjectieve ervaring en de objectieve werkelijkheid. Maar dat onderscheid is voor ons zo fundamenteel dat we zelfs geen taal hebben voor een alternatief.

In het westerse boeddhisme leeft het idee dat de absolute werkelijkheid de enige echte werkelijkheid is, en dat de relatieve werkelijkheid illusie is. De ultieme werkelijkheid is niet superieur aan de conventionele. Het is een middenweg.